ŞEMA TERAPİ
ŞEMA TERAPİ günümüzde kullanılan en etkili psikoterapi ekollerinden biridir. Şema terapi, Amerikalı Psikolog Jeffrey Young tarafından 1980’lerin sonunda geliştirilen bütüncül bir psikoterapi türüdür. Kökenleri bilişsel davranışçı yaklaşıma dayanmaktadır. Bilişsel davranışçı yaklaşım, Gestalt yaklaşım, Psikanaliz ve bağlanma teorisi gibi alanlardan çeşitli unsurlar içermektedir. Son yıllarda sürdürülen araştırmalar, yaklaşımın etkililiğine yönelik dikkate değer kanıtlar sunmaya başlamıştır.
ŞEMALAR
Bir bireyin dünyaya geldiği andan itibaren fizyolojik ihtiyaçları olduğu gibi psikolojik ihtiyaçları da bulunmaktadır: sevme-sevilme, bağ kurma, ilgi görme, kendini ifade etme gibi. Kişinin bu ihtiyaçları karşılama sürecinde yaşadığı deneyim ve etkileşimler şemalarının oluşmasında önemli bir rol oynamaktadır. Daha genel çerçevede ele alırsak aile, yetiştirilme koşulları, bağlanma stilleri, çevre, ilişkiler ve mizaç şemaları oluşturan etkenlerdir.
Şemalar bebeklikten itibaren zihinde oluşan kalıp yargılardır. Çocuklukta edinilen deneyimlerden türetilmiş otomatik düşünce yaklaşımını içeren bir algı sistemidir. Örneğin evde, okul notlarından ötürü sürekli eleştirilen bir çocuğun zihninde kendi değerine yönelik bir sorgulama başlar. Öğretmenin, ödevindeki bir hatadan ötürü çocuğu sınıfta eleştirmesi ve aşağılaması zihnindeki değersizlikle ilgili düşüncelerini onaylar ve ‘ben başarısızım’ algısına sürükler. Bu olaylar çocuğun ‘değersizlik şeması’ geliştirmesine katkıda bulunur.
Şemalar değişime dirençli yapılardır. Oluştuktan sonra karşılaşılan olay ve durumlara göre tekrarlamakta ve kişinin duygularını, davranışlarını, düşüncelerini etkilemektedir. Bireyler şemalarını mutlak gerçeklik olarak kabullenmekte ve yaşadıkları olayları şema pencereleri arkasından yorumlamaktadır. ‘Şemalar acı veren ve öz yıkıcı olsalar bile kişi için tanıdıktırlar. Dolayısıyla kişi şemalarını tetikleyen durumlara yakınlaşmaktadır(Young J., 2003).’ ‘Kişi için var olan bu şema kalıplarının değişmesi kişiliğini ve dünyaya karşı güven algısını da değiştirmesi anlamına gelmektedir. Bu yüzden şemaların değişmesi zordur ‘(Young J. K. J., 2011).
Şemalar yaşamın erken dönemlerinde mutsuzluk, acı, hüzün gibi olumsuz duygulardan korunmak için gelişmiş başa çıkma mekanizmalarıdır. Yetişkinlikte de varlığını sürdüren şemalar kişinin işlevselliğini bozmakta ve hayatını birçok açıdan olumsuz etkilemektedir. ‘Örneğin, neden azarlandığını anlamayan bir çocuk daha sonraki azarlardan korunmak için nedenini anlamasa veya bilmese de kendisini hatalı gibi hissederek başka hatalar yapmaktan korunmaya çalışabilir. Bu hatalı ve kusurlu hissedebilme konusunda gelişen becerisi, ilerideki yaşamında yaşayacağı tartışmalar veya kendini savunmak zorunda kalacağı durumlarda bir engelleyici olarak karşısına çıkacaktır (Karaosmanoğlu, 2002). Kişi ‘suçlu’ psikolojisi yaklaşımıyla hiçbir koşul ve durumda kendini haklı bulamayacak, kendisi hakkında objektif bir değerlendirme yapması zorlaşacaktır. Bu yaklaşımın uzun vadede kişinin yaşamında birçok olumsuzluğa yol açacağı düşünülmektedir.
Bu şekilde gelişen şemaları ‘erken dönem uyumsuz şemalar’ olarak adlandırmaktayız.
Erken dönem uyumsuz şemaları çocukluktaki ihtiyaçların sağlıklı bir şekilde karşılanmaması sonucu gelişir.
Şema Modeli çocuklukta karşılanması gereken 5 temel ihtiyaç olduğunu savunmaktadır. Bunlar:
Güvenli Bağlanma ve Tutarlılık, Yeterlilik ve Kimlik Algısı, Gereksinim ve Duyguların İfade Edilmesi, Kendiliğindenlik ve Oyun, Gerçekçi Sınırlar ve Öz Denetimdir. ‘Karşılanmayan beş çekirdek duygusal ihtiyaç sonucunda beş temel şema alanı oluşturulmuştur. Beş temel şema alanının alt boyutunda toplamda 18 şema belirlenmiştir’ (Bozduğan, 2019). Beş temel şema ve boyutları aşağıdaki tabloda yer almaktadır:
ŞEMA TERAPİ
Şema terapi bireyin sosyal hayatını etkileyen ve onu zorlayan şemalarını keşfetmeyi, kişide farkındalık oluşturmayı ve şemaların olumsuz etkilerini ortadan kaldırmayı hedefleyen bir yaklaşımdır. Şema terapinin en önemli hedeflerinden biri de danışanlara hayatta karşılaşabilecekleri sorunlarla sağlıklı bir şekilde başa çıkmasını öğretmektir. Bu şekilde bireyler şemalardan kaynaklanan duygu, düşünce ve algı kalıplarını değiştirerek, duygusal ihtiyaçlarını sağlıklı ve uygun yollarla karşılamayı öğrenirler.
Şema terapinin temelinde erken dönemde yani çocukluk döneminde oluşan uyumsuz şemalar vardır. Şemalar tekrarlayan kalıplar içermektedir. Tekrarlayan kalıplar da kişinin geçmişindeki olumsuz deneyimleri ve olumsuz inançları içermektedir. Şema terapisi ise bu olumsuz inanç ve deneyimlerin etkilerini belirler, bu etkilerin kişinin dünyayı nasıl gördüğünü ve davranışlarına nasıl yansıdığını belirleyip değiştirmek için belirli teknikler ve yaklaşımlar kullanır.
ŞEMA TERAPİSİNDE KULLANILAN YAKLAŞIMLAR VE TEKNİKLER
- Empatik karşılaştırma yaklaşımı
Terapist kişinin ortaya çıkan şemalarına karşı anlayış, empati ve saygıyla yaklaşır. Bu empatik yaklaşım kişinin şemalarını değiştirme sürecinde ona kolaylık sağlamaktadır.
- Sınırlı ebeveynlik yaklaşımı:
Terapist kişinin şemalarının kökenlerine ve duygusal anlamda karşılanmayan ihtiyaçlarına odaklanmaktadır. Karşılanmayan ihtiyaçları fark eder, kişiye saygı, sevgi ve şefkatle yaklaşmaktadır. Terapi sürecinde ona karşı sınırlı bir ebeveynlik sergilemektedir. Bu şekilde terapist ve danışan iş birliği içinde kırılmış, üzülmüş, örselenmiş, yaralı çocuğu tedavi etmeye, onu yeniden yetiştirmeye çalışmaktadırlar.
- Duygusal teknikler: Şemalarla ilişkili duyguları tetikleyerek ve kişinin çocukluk dönemindeki gereksinimlerini karşılanmaya çalışılmaktadır.
- İlişkisel Teknikler: Şemaların sosyal yaşamda ilişkileri nasıl etkilediğini belirleyerek, bunları açığa çıkarmayı hedeflemektedir.
- Bilişsel Teknikler: Şema kaynaklı zararlı düşünce kalıplarını, bilişsel çarpıtmaları tespit etmeyi hedeflemektedir.
- Davranışsal Teknikler: Şemalar sonucu oluşan davranış kalıplarını değiştirmeyi ve sağlıklı davranışlar geliştirmeyi amaçlamaktadır.
Bireylerin kendilerinde anlam veremediği, önüne geçemediği duygu, düşünce ve davranış örüntülerinin altında şemaları yatıyor olabilir. Bir uzman desteği ile şemalarının farkına varmak, olumsuz şemaları değiştirmek kişilerin daha sağlıklı şekilde ilişkiler kurmasına ve işlevsel davranışlar geliştirmelerine yardımcı olabilmektedir. Terapi süreciyle birlikte bireyler, olumsuz şemaları yerine olumlu ve esnek düşünce kalıpları oluşturarak daha iyi bir yaşam deneyimi elde edebilmektedir.
Stajyer Psikolog Hicran Aydın
KAYNAKÇA
- Bozduğan, Ç. B. (2019, Eylül). ERKEN DÖNEM UYUMSUZ ŞEMALAR İLE KOHLBERG AHLAKİ GELİŞİM KURAMI ARASINDAKİ İLİŞKİNİN İNCELENMESİ. İstanbul, Türkiye.
- Karaosmanoğlu, A. (2002, Haziran 26). Şema Ne Demektir? . Psikonet: https://www.psikonet.com/sema-ne-demektir_nedir-156.html
- Şema Terapi Nedir? | Şema Terapi Teknikleri. (2023, mart 14). Terappin: https://terappin.com/blog/sema-terapi-nedir?gclid=CjwKCAjwtuOlBhBREiwA7agf1ujmR_EYdxAgL5T2-OjjjqD-zwSBzXciBi2_mYvJ7VLzZo_l3ZF-VBoCbQsQAvD_BwE
- Young J., K. J. (2003). Şema terapi. İstanbul
- Young J., K. J. (2011). Hayatı Yeniden Keşfetmek. İstanbul: Psikonet.
Bizimle Nasıl İletişime Geçebilirsiniz?
Bireysel terapi, Oyun terapisi, Cinsel terapi, Aile-Çift Terapisi ve diğer alanlar için bizimle 0507 243 77 58 nolu numaradan iletişime geçebilirsiniz.