FOBİ NEDİR?
FOBİ NEDİR? sorusuna bireyin bir nesne veya duruma duyduğu yoğun korku ve kaygı tepkilerini verdiği kaygı bozuklukları türlerinden biridir şeklinde yanıt verebiliriz. Birey kendisine özgü olan fobisi (hayvan fobisi, durumsal fobi vb.) ile karşılaştığında yoğun bir korku, kaygı ve stres yaşar ve bulunduğu durumdan kaçınma davranışı gösterir ya da o duruma yoğun kaygı ile katlanır. Birden fazla fobinin varlığında bireyin sürekli ona kaygı yaratacak durumlardan kaçınma isteği yaşam standartlarını oldukça düşürebilir. (Işık,2022)
Yaşam standardının düşmesine engel olmak isteyenler için fobi kaynağını belirlemek tedavinin kolaylaşmasında büyük bir etkendir. Fobinin kaynağında geçmişte yaşanmış travmatik bir olay ya da travmatik olayı anımsatan bir nesnenin varlığı olabilir. Örneğin; ebeveynini kaybetmiş biri sevdiği herkesin öleceğinden korkarak ölüm korkusunu kendisine fobi edinebilir. Başka bir örnek olarak da tacize uğramış birisinin bulunduğu ortamda bulunan bir eşya, daha sonra aynı eşyaya ya da çok benzeri ile karşılaşıldığında yine yoğun bir korku ve kaygı yaratacaktır.
Bazı travmatik olaylar yaşanmasa da olaya şahit olunması kişinin yine fobi sahibi olmasına sebep olabilir. Daha önce yüksekten düşerek yaralanmış ya da bu olaya şahit olmuş biri yükseklerden korkabilir. Klasik koşullanmanın etkisiyle edinilen fobiler aslında insanların bir durum ile karşılaşmaktan değil; o durumun getirebileceği olumsuz olayların, daha önce yaşanılmış olumsuz duyguların hatırlanması ve tekrar yaşanmasıdır diyebiliriz.
Fobiler aynı zamanda genetik miras olarak aktarılabilir. Evrimsel psikolojiye göre daha önce hiç yılanla karşılaşmasak da onlardan korkuyor olma sebebimiz atalarımızın daha önce yılan tarafından bir saldırıya uğramış olmasından kaynaklanır. İnsanlardaki ölüm korkusunun da evrimsel psikolojiye göre açıklaması aynıdır; atalarımızın binlerce, yüzyıllarca ölüme şahit olması.
FOBİ ÇEŞİTLERİ
Bireyin yaşadığı travmatik olaya göre değişiklik gösterdiği için çok fazla çeşitte özgül fobi vardır. Fobilerin adlandırılması da kaynağına göre yapılır. Örümceklerden korkan birisi için ‘’Örümcek Fobisi’’ne sahip olduğunu söylemek mümkündür. Kategori olarak ayrıldığında Hayvan (kedi, köpek, yılan), Doğal Çevre (su, fırtına, deprem), Kan- Yaralanma (saldırıya uğrama, iğne, ameliyat), Durumsal (asansör, kapalı alan, uçak) ve Diğer (palyaço, yüksek ses, kusmak) fobiler olarak adlandırılabilir. En yaygın fobiler olarak da kapalı alan fobisi, örümcek fobisi, yükseklik fobisi ve sosyal fobi olarak örnek gösterilebilir.
FOBİ BELİRTİLERİ VE TEDAVİSİ
Öncelikle şunu belirtmek gerekir ki herhangi bir durumdan ya da nesneden korkmamız her zaman o durum veya nesnenin fobisine sahip olduğumuz anlamına gelmez. Hepimizin zaman zaman karanlıktan korkabilir, kapalı alanlarda kalmak bizi strese sokabilir ya da bir yılan gördüğümüzde hemen oradan kaçabiliriz. Burada önemli ayrıntılardan biri, fobiye sahip olan kişinin, uyarıcıyı aklına getirmesi halinde bile yaşanan yoğun korku ve kaygıdır. Kişi uyarana maruz kalmaktan her zaman kaçınır ve bu korku topluma göre orantısızdır.
Fobiye sahip insanlar bu durumu kendilerinde bir hastalık olarak görmedikleri için yaşam standardı büyük oranda düşene kadar tedavi olmak istemezler. Durum tedavi gerektiren bir aşamaya geldiğinde ilaçla tedaviye ek olarak psikoterapi uygulanabilir. Kişinin fobisiyle yüzleşmesi sağlanarak korkularının yenmesine yardımcı olunur ya da yaşadığı korkuyu kontrol edebilmesi öğretilir. Fobi tedavisinde yaygın kullanılan ekollerden biri Bilişsel Davranışçı Terapidir (Çıtak,2018). Buna ek olarak EMDR terapisi kullanımı da mevcuttur (Yalçın, Sütçü, 2016).
Stajyer Psikolog Sena Bulan
KAYNAKÇA
Amerikan Psikiyatri Birliği (2013). Ruhsal Bozuklukların Tanısal ve Sayımsal Elkitabı. (Çev. Köroğlu, E.). Ankara, Hekimler Yayın Birliği. (Çeviri eserin yayın tarihi 2014).
Işık, M. (2022). Evli Kadınlarda Özgül Fobi, Depresyon ve Anksiyete Düzeyleri ile Kadın Cinsel İşlevleri Arasındaki İlişki. (Yüksek Lisans Tezi). Google Akademi.
American Psychiatric Association (2013), Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed.), Arlington: American Psychiatric Publishing, ss. 190, 197-202
Yalçın, M., Sütçü, S. T. (2016). Yetişkinlerde Sosyal Fobinin Tedavisinde Bilişsel Davranışçı Grup Terapisinin Etkililiği: Sistematik Bir Gözden Geçirme. Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar, 8, 61-78.
Çıtak, S. (2018). Anksiyete Bozukluklarında Tedavi Yaklaşımları: Psikoterapi ve Farmakoterapi. Türkiye Klinikleri J Fam Med-Special Topics, 9(3), 141-9.
Önerdiğimiz Kitaplar
Detaylı Bilgi ve Randevu İçin Tıklayınız