MANİPÜLASYON
Manipülasyon Nedir?
MANİPÜLASYON yetersiz, aldatıcı hatta zorlayıcı yollar ile bireyin algısını ve davranışını değiştirmeye yönelik psikolojik ve sosyal bir etki biçimidir. Çoğunlukla dürüstçe davranılmayan ve kendi çıkarlarına yönelik bir tutum olduğundan toplum tarafından olumsuz karşılanan bir davranıştır.
İkna ile karıştırılsa da manipülasyon iknanın daha çok karanlık yüzüdür. İkna etme sanatında kişi kendi argümanlarını oldukça iyi ve kendinden emin bir şekilde, dürüstçe karşı tarafa sunar ve onu ikna etmeye çalışır. Manipülasyonda ise daha sinsi bir yol tercih edilir ve genelde öne sürülen argümanlar yetersiz ve gerçek dışıdır. Örneğin; arkadaşınız size “Beni seviyorsan spor yaparsın.” tarzında bir cümle kurarsa bu manipülatif bir cümledir. Çünkü sizin duygularınız üzerinden davranışınızı değiştirmeye çalışmaktadır. Karşınızdaki kişiye olan sevginiz, sizi istemediğiniz bir şeyi yapmak için yeterli bir sebep değildir. Eğer arkadaşınızın kurduğu cümle; “Spor yapman gerektiğini düşünüyorum çünkü spor yapmak çok sağlıklı ve senin formda kalmana yardımcı olacaktır. Yapılan birçok araştırma da spor yapmanın yaşamımızdaki önemini ortaya koyuyor.” şeklinde olsaydı bu cümle için ikna edici olduğunu söyleyebilirdik. Çünkü karşı taraf sizi düşünüyor ve sporun önemini açıklayarak sizi ikna etmeye çalışıyor. Sizi ikna etmeye çalışan kişinin niyeti ve öne sunduklarının gerçekçiliği önemlidir.
Manipülasyon karşı tarafın her zaman fark edemeyeceği şekilde yapılır ve bireyin üzerinde oldukça olumsuz etki bırakır. Bireyin hem dışarıya olan hem de kendisine olan güveni zedelenebilir, daha kuşkucu ya da manipüle eden kişiye bağımlı hale gelebilir. Birçok türe sahip olan manipülasyon kişilerarası yapılabildiği gibi birçok iş ortamında, medya ve politikacılar tarafından da yapılabilir. Günümüz reklamlarının çoğu, tamamıyla gerçeğe dayanmayan, birçok yanılsatıcı mesajlar içererek reklamı yapılan ürünün alınması için farklı algı yaratır. Sosyal medyada da insanların olduğundan farklı görünmeye çalışmasının bir çeşit algı oyunu olduğunu söylemek mümkündür. Herbert Schiller Zihin Yönlendirenler eserinde medya menajerleri aracılığıyla kitlelerin nasıl maniple edildiğini ve onları kontrol altında tutarak bir nevi nasıl uyutulduklarını gözler önüne sermektedir (Olgun, C. K., 2008, s. 40). Manipülasyonun başarılı olması durumunda birey bundan haz alır, haz aldıkça kişi karşısındaki kişi veya kişilerin zihniyle oynamaya devam eder.
Manipüle Edildiğimizi Nasıl Anlarız?
Manipüle edilen kişi, manipüle eden kişinin baskısı altında kaldığı için oldukça zor fark edilen bir durumdur. Genelde dışarıdan biri tarafından fark edilme sağlanır ya da birey bunu oldukça zor yollardan kendisinin manipüle edildiğini anlar. Başkaları tarafından manipülasyona uğradığımızı anlamak için öncelikle manipülasyon türlerini bilmekte fayda vardır. Manipülasyon türlerinde en yaygın olanları:
- Emosyonel Manipülasyon
Duygularınızı kontrol etmek için kullanılır. Suçluluk, korku ve utanç gibi duygularınızı kullanarak kendi isteklerini elde etmeye çalışırlar.
- Gaslighting
En tehlikeli manipülasyon çeşitlerinden biridir. Bireyin hafızasını, algılarını ve akıl sağlığını sorgulatarak bireyde özgüven eksikliğine sebep olabilirler. Anlatmadığı bir şeyi anlattığı konusunda ısrar edebilir, olan bir şeyi olmamış gibi davranarak sizi çıldırmış, delirmiş gibi gözüktürebilir. Hatta manipüle eden kişi eşyaların yerini değiştirerek karşısındakinin hafızasıyla oyunlar oynayabilir. Birey kendi gerçeklerinden şüphe duyduğu için fark edilmesi oldukça zordur ve üzerinde bıraktığı olumsuz etkiler oldukça büyüktür. İsmini Gaz Lambası (Gas Light) adındaki bir filmden almıştır.
- Zorlama
İsteklerin yerine getirilmesi için karşıdaki kişiyi duygusal ya da fiziksel olarak zorlar. Eğer yapılmazsa manipüle eden kişi tarafından zorbalığa uğranabilir, oldukça kötü sonuçlar doğurabilir.
Manipülatif kişiler genelde karşısındaki kişinin duygularını kullanmaya çalışırlar. Zayıf yönlerinizi iyi bir şekilde öğrenirler ve her çatışmada ya da elde etmek istedikleri bir şeyin olması durumunda kullanırlar, gerekirse sizin akıl sağlığınızı sorgulatırlar. Manipülasyona uğradığınızda ise kendinizi daha güvensiz hissedersiniz ve “artık eskisi gibi hatırlayamıyorum” cümlesini kurabilecek bir durumda olabilirsiniz. Manipüle edildiğinizde ve karşınızdakine bunu dile getirmeye çalıştığınızda da sizi yine manipüle ederek kendilerini haklı çıkartabilirler.
Manipülasyondan Kurtulmanın Yolları
Manipüle edildiğinizi fark ettiğinizde yapmanız gereken ilk şey o kişiden uzaklaşmak olacaktır. Manipülatif kişilerle bu konu hakkında konuşmak oldukça zordur çünkü kendilerini her zaman haklı çıkartmanın yolunu bulabilirler. Başkası tarafından yönlendirildiğinizi fark etmekte ise yakın çevrenizden, güvendiğiniz insanlardan yardım almak, onlar tarafından durumun fark ettirilmesini sağlamak önemlidir.
Oldukça uzun ve ağır bir manipülasyon dönemi geçirmişseniz bir ruh sağlığı uzmanı tarafından yardım almanızı önerebiliriz. Manipülasyona uğramak günlük hayatımızda çok küçük olaylarda, anlık isteklerde de gerçekleşebileceği gibi, uzun ve önemli konularda da yapılabilir ve manipüle edilen kişi üzerinde oluşturacağı olumsuz etkiler de uzun vadeli ve önemli olabilir. Özellikle de bireyin akıl sağlığının sorgulandığı yöntemlerde birey kendisine olan özgüvenini ve özsaygısını kaybedebilir. Olumsuz etkilerin azaltılması veya ortadan kaldırılması için uzmanlar tarafından edilen yardım hem iyileşme sürecinin kısaltılmasını ve sağlıklı bir şekilde geçmesini sağlayacaktır.
Devam eden hayatımızda daha fazla manipüle edilmemek, edilmeye çalışıldığında da bundan korunmak için duygusal açıdan kendimizi güçlü tutmalıyız. Sadece başkalarının sözleriyle değil, kendi istek ve ihtiyaçlarımıza göre davranmalıyız. Başkalarının bizi kullanmasına izin vermemeli, duygularımızın sömürülmesine engel olmalıyız. Elbette kendimizi sorgulayabilir ve davranışlarımızı düzeltebiliriz ancak sorgulayan kişi de sonuca varan kişi de eyleme dönüştüren kişi de biz olmalı, bunlara biz karar vermeliyiz.
Stajyer Psikolog Sena BULAN
KAYNAKÇA
- Olgun, C. K. (2008). Schiller ve Zihin Yönlendirenler. Sosyoloji Notları Dergisi, 40-45.
- Yılmaz, H. (2018). İnsan İlişkilerinde Manipülasyon Ölçeği. MANAS Sosyal Araştırmalar Dergisi, 7 (4), 0-0.
- Güler, M. (2018). Bir Manipülasyon Aracı Olarak Rızanın İmalatı. Abant Kültürel Araştırmalar Dergisi, 3 (5), 75-101.
- Al, E. (2017). Algı Yönetimi ve Manipülasyon: Kanmanın ve Kandırmanın Psikolojisi. İnsan ve Toplum, 7(2), 206.
- Nazir, T. & Özçiçek, A. (2022). Gaslighting: İki Yüzlü Bir Duygusal İstismarla Yüzleşmek. Anadolu University Journal of Education Faculty, 6 (3), 241-250.
Bizimle Nasıl İletişime Geçebilirsiniz?
Bireysel terapi, Oyun terapisi, Cinsel terapi, Aile-Çift Terapisi ve diğer alanlar için bizimle 0507 243 77 58 nolu numaradan iletişime geçebilirsiniz.